عضویت / ورود

اين نوشتار ترجمه ‏اى است از مقاله تربيتى كه در فصلنامه تعليم و تربيت اسلامى دانشكده اسلامى كمبريج انگلستان نوشته شده است. نويسنده مقاله كه خود عرب تبار است، سعى كرده تأثيرات دو نهاد دين و خانواده را بر تعليم و تربيت كودك نشان دهد. و بدين منظور، مقايسه‏اى بين تربيت كودك در دوره پيش از اسلام و پس از آن انجام داده است و دستورات پيامبراكرم (صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله) در زمينه توجه به پرورش كودكان را بسيار برجسته و مهم جلوه داده است. از رفتار آن حضرت با كودكان به خصوص نوه هاى ايشان امام حسن و امام حسين عليهماالسلام در اثبات اين مهم كمك گرفته است. سرانجام، رفتار محبت‏آميز والدين در محيط خانواده نسبت به تربيت فرزندان و پرورش روحى و عاطفى آنان مهم تلقى كرده و در اثبات آن، در سيره نبوى مدد جسته و بر علم تبعيض بين فرزندان تأكيد نموده است.

مهم‏ترين نكته‏ اى كه توجه ما را به رابطه دين و خانواده جلب مى‏كند آن است كه باورها و احساسات دينى طى دوره كودكى، در محيط صميمى و منظّم خانواده شكل مى‏گيرد و پرورش مى‏يابد، به گونه‏ اى كه ديدگاه كودك را نسبت به زندگى و رفتار آينده تحت تأثير قرار مى‏ دهد. علاوه براين، بايد روشن كرد كه اسلام معيارهاى مهمى را براى تشكيل زندگى خانوادگى مبتنى بر بنيادهاى سالم و نيز ايجاد فضاى معنوى، كه كودك اولين تأثّرات شخصيت‏ ساز را از آن فضا دريافت مى‏ دارد، در نظر گرفته است. اين رابطه را مى ‏توان به شرح ذيل تبيين كرد:

1. خانواده يك نهاد اجتماعى است كه احساسات مورد اهتمام دين در آن تمركز مى‏يابد. واژگانى مانند «خانه» و «خانواده» بيانگر فضاى صميمى و حراست شده‏ اى است كه انسان در آن احساس راحتى و آسايش مى‏ كند. در جامعه ‏شناسى، خانواده به عنوان نوعى از جامعه دينى تعريف شده كه اعضاى آن همانند اعضاى بدن با هم‏بستگى واقعى بر محور ارزش های معنوى متحدند.

واقعيت اين است كه وقتى دو جنس مخالف در اثر تمايلات طبيعى باهم پيوند برقرار كردند، ارتباطى در سطح بالا كه در آن احساسات اجتماعى و اخلاقى متفاوتند، برپايه هاى تنكرد شناختى (فيزيولوژيكى) شكل مى‏ گيرد. پدر و مادر، كه پيش از اين حس همكارى، عشق، وفادارى و اعتماد متقابل با يكديگر داشتند، با ورود كودك در محيط خانواده، نمودهاى جديدى از عشق ـ مانند دل‏سوزى، حمايت و فداكارى ـ را نيز تجربه مى‏كنند كه تمام اين نمودهاى جديد به خاطر كودكى است كه والدين را به مراقبت عاشقانه از خود و مواجهه با همه مشكلات قادر مى‏ سازد.

در يكى از احاديث پيغمبر، احساسات مادر نسبت به فرزند از موهبت های الهى به انسان شمرده شده است. (2) به عقيده برخى از روان‏شناسان، دل‏بستگى و علاقه‏ مندى كودك به والدين از نخستين نشانه هاى عشق و محبت به دين است.

2. عمق عشق دو جانبه حاكم بر خانواده، اين نهاد را مناسب‏ترين محيط براى دين مى‏سازد، تا آن‏كه به جاى خواسته هاى خودپسندانه، به وسيله خواسته هاى اصيل و عالى پشتيبانى و دنبال شود. اگرچه در يادگيرى انسان محدوديت سنّى وجود ندارد، ولى شكى نيست كه سال های اول زندگى در يادگيرى بسيار مهم است؛ زيرا كودك باورها، نگرش ها و رفتارهاى اساسى را در همان سال های نخستين فرا مى‏گيرد. به گفته برخى از روان‏شناسان، شيوه زندگى كودك تا چهار يا پنج سالگى، چنان عميق شكل مى‏گيرد كه پس از آن، عوامل بيرونى نمى‏تواند آن شيوه را تغيير دهد.

كوتاه سخن آن‏كه زندگى كودك در چنين محيط پرمهر و محبتى نقش مهمى در شكل‏گيرى نوع شخصيت او دارد؛ شخصيتى كه با انواع عشق و محبت نوع دوستانه، با خوش‏بينى به زندگى مى‏نگرد؛ يعنى گرايش های عالى همانند گرايش های اجتماعى و دينى را به فعليت مى‏رساند.

مهر و محبت بين پدر و فرزند رابطه متقابل دارد و فقط با مهر و محبت مى‏تواند به شكوفايى برسد. پيامبر خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله به شخصى كه محبت به فرزند را به ديده تعجب مى‏نگريست، فرمودند: «كسى كه نشانه‏اى از مهر و محبت در او مشاهده نشود، دوست داشتنى نيست.» (3)

اسلام آن نوع زندگى را كه بر محور نيازهاى تنكردشناختى، شهوت ها و تمايلات زودگذر تمركز يافته است، به عنوان سطحى از زندگى حيوانى مى‏ پذيرد، اما پيغمبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله در اين زمينه مى‏ فرمايند: هدف دين شكل دادن آن سطح از زندگى است كه بالاتر و ظريف‏تر از سطح تنكردشناختى است.

اين‏گونه زندگى اخلاقى، گرايش های طبيعى انسان را از بين نمى‏برد، بلكه آن ها را محدود و هدايت مى‏كند. ايمان واقعى انسان به خدا از يك سو و شيوه زندگى پايدار، جامع و هدفمند از سوى ديگر، نتايج اميدبخشى پديد مى‏آورد كه فرد را به برخورد صميمانه با ديگران قادر مى‏سازد؛ يعنى در واقع، شيوه ‏اى اخلاقى را در زندگى ايجاد مى‏كند كه در آن، ايمان به خدا نقشى پويا و واقعى دارد.

در حديثى از پيامبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله ارتباط اعتقادى و عاشقانه با خدا اين‏گونه بيان شده است: «اگر شما به خدا ايمان نداشته باشيد، نمى‏توانيد به بهشت برويد، و اگر مهر و محبت نداشته باشيد، ايمان به خدا نيز نخواهيد داشت.» (4) در يكى از آيات قرآن، به اين موضوع تصريح شده كه انسان براى عبادت آفريده شده است.» (5) «عبادت ـ به مفهوم فراگير آن ـ شامل بسيارى از اعمال و رفتارهايى است كه نسبت به مخلوقات ديگر انجام مى ‏دهيم. در واقع بسيارى از كارهايى كه ملزم به انجام آن هستيم، بخشى از گذران يك زندگى اخلاقى است. كسى كه در درون خود وجود مطلق (خداوند) را احساس كند، خواهد توانست نشانه هاى خداوند را در خود و طبيعت بيابد. اين شناخت به او كمك مى‏كند تا تمام ارزش ها و قابليت های فطرى خود را شكوفا سازد.

همان‏گونه كه از قرآن استفاده مى‏شود، خانواده‏اى كه با ازدواج مرد و زن شكل مى‏گيرد، براى به فعليت رساندن و پرورش دادن توانايى‏هايى انسان و تكامل وى، بستر اجتماعى پربارى را همراه با مهر و محبت و روابط متقابل پديد مى‏آورد. از اين‏رو، نخستين تجربه هاى خانواده به كودك كمك مى‏كند تا به تدريج از زندگى خود محور طبيعى‏اش به سوى زندگى جمعى حركت كند و عضو جامعه‏ اى گردد كه در ارزش های مشترك‏ آن سهيم ‏است.همچنين‏ شخصيت‏ك ودك،كه‏ او را ازديگران‏ متمايز مى‏ كند،در محيط‏ خانواده‏ شكل مى‏گيرد.

خلاصه آن‏كه هدف حقيقى دين پرورش احساسات عالى و مهر و محبت اجتماعى انسان‏هاست. پدر و مادر در محيط خانواده نخستين مراجع صلاحيت‏ دار و نمونه هايى هستند كه كودك ارزش های اساسى و رفتارهايى را كه روش زندگى او را شكل خواهد داد، از آن ها فرا مى‏ گيرد.

3. بنا به گفته روان‏شناسان، در كودك، نوعى ظرفيت فراگير و گرايش فطرى به دين وجود دارد. خانواده بايد گرايش كودك به دين را، كه از همان سال های اوليه زندگى آغاز مى‏ شود، هماهنگ با عقايد خود هدايت كند. گرايش كودك به دين بيش‏تر با عوامل بيرونى بروز پيدا مى‏كند. كودك درباره مفهوم واژه ها و عبارت های دينى، كه در محاورات روزانه مى‏ شنود، پرسش‏ هايى مطرح مى‏ كند و به رفتارها و مراسم دينى، كه مشاهده مى‏ كند، توجه دقيق دارد. ممكن است بعضى از كودكان در اين مسير، پا را فراتر گذارده، درباره تولد، مرگ، اهميت زندگى و امثال آن پرس‏ وجو كنند.

در حقيقت، اشتياق كودك به يادگيرى و علاقه والدين به آموزش باهم تلفيق مى‏شوند. علاقه‏ مندى و دل‏سوزى والدين نه تنها نيازهاى روانى كودك را تأمين مى‏كند، بلكه پدر و مادر را در انتقال باورها و ارزش های خود به كودك نيز ترغيب مى‏ نمايد. از اين ‏رو، در مدتى كه كودك از نظر جسمى تحت حمايت قرار دارد، مقرراتى كه او را به داشتن روابط عادى در محيط اجتماعى قادر مى‏ سازد، فرا گرفته خواهد شد. در آن زمان، ذهن كودك به عنوان يك عضو گيرنده عمل مى‏ كند؛ زيرا هنوز توان فكرى او در زمينه پندارها و نقد و بررسى ها رشد نكرده است؛ هر چه به او گفته شود، مى ‏پذيرد و بيش‏تر نگرش ها و رفتارهاى والدين را به صورت ناخودآگاه تقليد مى‏ كند.

پيامبر اكرم صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله اهميت خانواده را در شكل‏ دادن گرايش دينى كودك گوشزد نموده‏ اند، اما رشد دينى كودك به دليل فقدان ژرف‏ نگرى در احساسات اوليه دينى او به وقوع نمى‏ پيوندد. طبق فرموده پيامبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله درست همان‏گونه كه صاحب حيوان با داغ زدن بر آن به تولد نوزاد سالم او آسيب مى ‏زند، والدين هم ممكن است با آموزش باورها و ارزش های غلط به كودك، مانع رشد فطرى وى شوند.

همان‏گونه كه از مطالب گذشته دريافتيم، اسلام محتوا و روشى از تعليم و تربيت ارائه مى‏دهد، كه براى رشد گرايش فطرى كودك به دين راه هموارى را فراهم مى‏ سازد. از آيات قرآن كريم، كه در اين زمينه نازل شده، يك مطلب به روشنى استفاده مى‏شود: روح انسان بايد با همان سرشتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است پرورش يابد. آفرينش خدا تغييرپذير نيست. اين است همان دين پايدار، ولى بيش‏تر مردم نمى‏ دانند. (6)

برخى از افراد با نيت نيك، تعليمات دينى را به كودك مى‏ آموزند، ولى به دليل نداشتن شناخت كافى، روح كودك را تباه مى‏ كنند.

به نظر برخى از صاحب‏ نظران، حس دينى كودك به صورت دل‏بستگى و عشق به والدين ظاهر مى‏ شود؛ والدينى كه به نظر كودك بسيار قوى، با اطلاع و فنا ناپذيرند. هرقدر كودك از محدوديت توان و دانش والدين آگاه گردد، اين دل‏بستگى به سوى قدرت عالى‏ تر هدايت مى‏شود و نيز در اثر تعليم و تربيت سازنده دينى به موجود غيرمادى، واقعى، مطلق و كامل و سرانجام،به ميزان آگاهى خود از عقيده مادى و انسان انگارانه، به ايمان واقعى به خداوند رهنمون مى‏ گردد.

4. اسلام براى تشكيل و حفظ خانواده يك سلسله پيش‏گيرى ها و راهنمايى ها ارائه داده و روابط خانواده را به صورت قانون مطرح كرده است. در قرآن كريم، ميل جنسى به عنوان يك انگيزه مهم انسان، همانند ميل به مال و ثروت، مطرح شده و مايه افزايش زيبايى زندگى برشمرده شده است. (7) اشاره‏اى كه در سوره يوسف در مورد ميل جنسى آمده اين است: گاهى اين ميل چنان بر شخص غلبه مى‏ كند كه مرتكب گناه مى‏گ ردد. (8)

اسلام ساختار جامعه عرب بت‏ پرست پيش از اسلام را، كه زنان و كودكان در آن بى‏ مقدار و كم اهميت بودند، به دوره ‏اى تغيير داد كه ارزش های اصيل انسانى بر آن حاكم گرديد. شيوه زندگى اعراب بت‏ پرست پيش از اسلام، آن‏گونه كه در تاريخ آمده است، شيوه ‏اى معقول، مناسب يا از نظر منطقى، داراى نگرش منسجم نبود و به ويژگى های افراد خوبى كه بتوانند جامعه ‏اى سالم بسازند، اهميت نمى‏ داد. در نگرش جديد، توجه اصلى بر تربيت و آماده‏سازى افراد براى زندگى اخلاقى با فرهنگ و آبرومند، متمركز شد. ارزش انسان نبايد با معيارهاى مادى و جسمانى مورد سنجش قرار گيرد، بلكه آن را با علم و تقوا بايد سنجيد. نقش ها و وظايف اجتماعى را بايد بر اساس توانايى، مهارت و فرهنگ افراد تقسيم كرد.

خانواده نهاد اصلى جامعه است. خانه سالم نگهبانى براى كودك در نظر مى ‏گيرد تا او فكر و اخلاق سالم داشته باشد. همان‏گونه كه قبلاً گفته شد، پيغمبر خدا صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله فرمودند: خانواده در دست‏يابى افراد به نگرش درست يا نادرست از زندگى و روش آن، نقش اساسى دارد.

به همين دليل، مادر كه در تربيت ونگه‏دارى كودك نقش اصلى را برعهده دارد، در ميان اعضاى خانواده، نسبت به پدر از جايگاه مهم‏ترى برخوردار است.

پيامبر اكرم صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله ضمن جلب توجه به ساختار حساس روانى زن، اهميت احساس مادرانه را نسبت به كودك بيان مى ‏دارند و مى‏ فرمايند: كريمانه‏ ترين موهبت دنيا داشتن همسرى نيكوست. (9) به دليل همين توصيه هاى پيامبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله ، زنان معمولاً براى فراگيرى احكام دين به راحتى نزد آن حضرت مى‏ رفتند و در حل مشكلات از ايشان كمك مى‏خواستند. عايشه نيز اين ويژگى زنان مدينه در يادگيرى معارف دينى را تأييد مى‏كرد. او همچنين در برابر كسانى كه مى‏گفتند: اگر زن، الاغ يا گربه از جلوى نمازگزار عبور كند نمازش باطل است، واكنش نشان مى‏ داد و با اين عقيده، كه زن با حيوان برابر است، مخالف بود.

قرآن كريم دو چيز را چشمگير و حياتى تلقى كرده و آن دو عبارت است از: حقوق زن و قانون خانواده. براى تحوّل شرك وآداب جاهلى پيش از اسلام، كه مبتنى بر بى ارزش دانستن زنان و موقعيت پايين آنان در خانواده و ساختار اجتماعى بود، سوره بلندى (مشتمل بر 176 آيه) به نام «نساء» نازل شد. برخى از موضوعات مربوط به زنان در سوره هاى ديگر نيز آمده است. در اين آيات، قوانينى مربوط به امنيت مالى زنان متأهّل، حق ارث براى آنان، مصونيت دختران يتيم از سوء استفاده و احكام «طلاق» بيان شده است.

5. يكى از عادات عرب های پيش از اسلام اين بود كه رفتار دوستانه و محبت‏ آميز با كودكان را معمولاً نوعى ضعف تلقى مى‏ كردند، با كودكان به گونه ‏اى رفتار مى‏ شد كه شايسته يك انسان نبود. نگرش اعراب بت ‏پرست پيش از اسلام، به خصوص نسبت به دختران بسيار خشن و دور از ترحّم بود. قرآن مجيد اين نگرش را اين‏گونه حكايت كرده است: «و هرگاه يكى از آنان را به دختر مژده مى‏ دادند، چهره‏ا ش سياه مى‏ گرديد، در حالى كه خشم خود را فرو مى‏ خورد. از بدى آنچه به او بشارت داده شده از قبيله [خود] روى مى‏ پوشاند. آيا دختر را با خوارى نگه‏دارد يا در خاک پنهانش كند؟!» (10)

قرآن بطلان و ظالمانه بودن اين ذهنيت را خاطرنشان مى‏ كند: «وَه چه بد داورى مى‏كنند.»(11) علاوه بر اين، قرآن كريم از فرزندان به عنوان «زيبايى زندگى دنيا»(12) ياد مى‏ كند، ترحم و مهربانى والدين را نسبت به آنان مورد تأكيد قرار مى‏دهد، و سرپرست خانواده را مسؤول حفاظت و نگه‏دارى اعضاى آن از خطرات مى ‏شمارد.(13)

همه اين توصيه ها براى آن است كه كودك را مورد توجه اصلى خانواده هاى مسلمان قرار دهد.

پيامبر اكرم صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله با كودكان بازى مى‏ كردند، شوخى مى ‏نمودند، با مهربانى گونه هايشان را نوازش مى‏دادند، به آن ها اجازه مى‏ دادند تا روى دامانشان بنشينند و بر شانه ايشان سوار شوند و گاه اين ها را در آغوش مى‏ گرفتند و مى ‏بوسيدند. افزون بر اين، زمانى كه پيغمبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله نماز مى‏ خواندند، نوه هاى آن حضرت روى دامانشان مى‏ نشستند، حتى اگر به سجده هم مى رفتند، به آن ها اجازه مى ‏دادند، تا بر پشت ايشان سوار شوند. وقتى فرزند كوچك پيغمبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله از دنيا رفت، اشك از چشمان ايشان جارى شد. عرب های مشرك آن دوران هرگز اين رفتارهاى پيغمبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله را عادى تلقى نمى‏ كردند، از اين‏ رو، برخى از آن ها اين‏گونه رفتارها را بيگانه و دور از فرهنگ حاكم مى ‏دانستند. اما كودكانى كه نزديك پيامبر زندگى مى‏كردند، آن ها كه آن حضرت را در كوچه و خيابان مى‏ ديدند و شاهد اظهار محبت ايشان بودند، هميشه از پيامبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله تصويرى به عنوان «معلم دوست داشتنى و صميمى» در خاطر داشتند.

به عنوان مثال، انس بن مالك، يكى از صحابه معروف پيامبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله ، مى‏ گويد: «من ده سال در خدمت آن حضرت بودم. ايشان در اين مدت، هرگز با من خشمگين نشدند و هيچ‏گاه نپرسيدند كه چرا اين كار را اين‏گونه انجام دادى يا اين‏گونه انجام ندادى.» (14)

معاوية بن حكم مى‏ گويد: «من هرگز معلمى بهتر از پيامبر سراغ ندارم، نه قبل و نه بعد از ايشان. سوگند ياد مى‏كنم كه او هرگز مرا نفرين نكرد، تنبيه ننمود و ناسزا نگفت.»(15)

اهتمام پيامبر اكرم صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله در توجه دادن مردم به اهميت جايگاه والدين از يك‏سو و اين‏كه نياز كودك به مهر و محبت موجب هدايت او به علم و ارزش‏هاست از سوى ديگر، بيانگر آن است كه ايشان به عنوان يك معلم فرستاده شده‏ اند. درست به همان اندازه كه حقوق والدين اهميت دارد، حقوق كودك نيز مهم است. پيامبر صلى ‏الله ‏عليه‏ و‏آله توصيه نمودند كه در ابراز محبت به كودكان تبعيض ‏آميز رفتار نكنند و در تنبيه آنان از حدود الهى تعيين‏ شده‏ در قوانين‏ وتعليمات‏ اسلام‏ تجاوز نكنند و مهم‏تر از همه تربيت و سوادآموزى كودكان را همگانى ساختند.

 

 

پانوشت:

1. ev- bark Sahibi Olmak .

2. وسايل الشيعه، ج 15، ص 202

3. Muslim، Iman، P.93، 94

4. ذاريات: 56

5. روم: 30

6. آل عمران: 14

7. يوسف: 52

8. وسايل الشيعه، ج 15، ص 10

9. نحل: 58ـ 59

10. نحل: 59

11. كهف: 46

12. تحريم: 6

13. Ibid، fadail، 51

14. Ibid، Masajid، 33

 ------------------------------

منبع:

اين مقاله ترجمه‏اى است از فصلنامه تعليم و تربيت اسلامى، انگلستان، دانشكده اسلامى كمبريج، 1995 م، 1360، ش 1

نويسنده سلاحتين پارلادير

ترجمه محمد احسانى

 

 

 

 

نظر دادن

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط .... در وب سایت منتشر خواهد شد
پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد

  • پربیننده‌ترین‌ها
  • برگزیده‌ها
  • آخرین‌ها

Developed in conjunction with Ext-Joom.com